Nghệ sĩ Kiều Hoa – Một đời nặng lòng với sân khấu cải lương
Nghệ danh: Kiều Hoa
Tên thật: Khưu Thị Bông
Năm sinh: 1950
Thành tích nghệ thuật:
Tuổi thơ và cơ duyên đến với cải lương
Nghệ sĩ Kiều Hoa (1950–2008), tên thật là Khưu Thị Bông, sinh năm 1950 – Canh Dần – tại thị xã Cà Mau, trong một gia đình người Tiều có bảy anh chị em. Chị là người con thứ ba trong gia đình.
Kiều Hoa có một người em gái từng là nghệ sĩ khá nổi tiếng, đảm nhận vai chính trên nhiều sân khấu, đó là nghệ sĩ Kiều Lan – phu nhân của tác giả, nhà báo Thạch Tuyền. Một người em trai khác của chị là tác giả Chí Mai, chuyên sáng tác kịch hài cho các hãng sản xuất video.
Thân phụ của Kiều Hoa làm công việc chụm lửa, đốt lò trên những chuyến tàu thủy chạy từ đất liền ra Côn Đảo. Vì vậy, từ nhỏ, bé Bông đã theo gia đình ra sinh sống tại Côn Đảo. Nhận thấy cô bé có giọng ca hay, một số tù nhân am hiểu đờn ca tài tử đã tận tình chỉ dạy cho cô ca hát. Trong số đó có soạn giả Kiên Tâm, người tỉnh Vĩnh Long, là tù chính trị bị đày ra Côn Đảo.
Chính soạn giả Kiên Tâm là người thầy đầu tiên giúp bé Bông làm quen với những âm điệu căn bản của cổ nhạc Nam Bộ như hò, xự, xang, xê, cống, đặt nền móng cho con đường nghệ thuật của chị sau này.
Những bước đầu trên con đường sân khấu
Sau này, gia đình Kiều Hoa chuyển lên sinh sống hẳn tại Sài Gòn. Thuở nhỏ, chị đặc biệt yêu thích giọng hát của nữ nghệ sĩ Thanh Hương. Khi biết nhạc sĩ Út Trong có mở lớp truyền dạy cổ nhạc, chị đã tìm đến học thêm để trau dồi giọng ca và kỹ năng biểu diễn.
Năm 1963, Kiều Hoa chính thức bước vào nghề hát. Sân khấu đầu tiên chị cộng tác là đoàn cải lương Kinh Đô của Hoài Dung – Hoài Mỹ. Tại đây, chị thường đảm nhận những vai đào con và lấy nghệ danh là Kiều Bông. Về sau, soạn giả Điêu Huyền đã sửa nghệ danh của chị thành Kiều Hoa – cái tên gắn bó với chị trong suốt sự nghiệp.
Trên hành trình nghệ thuật, Kiều Hoa lần lượt cộng tác với các đoàn Tuấn Kiệt, Trăng Mùa Thu và Sao Ngàn Phương. Từ năm 17 tuổi, chị đã bắt đầu đảm nhận những vai chính tại đoàn Sao Ngàn Phương, đóng cặp cùng kép chính Hữu Lợi.
Cũng tại đây, Kiều Hoa gặp tác giả Hoài Nhân, khi ấy là giám đốc kỹ thuật của đoàn. Về sau, Hoài Nhân trở thành ông bầu, thành lập hai đoàn cải lương Sao Ngàn Phương 1 và Sao Ngàn Phương 2, từng nổi tiếng một thời. Kiều Hoa và Hoài Nhân có gần 30 năm gắn bó trước khi chia tay vào năm 1995 vì những lý do riêng.
Hai người có với nhau hai người con. Con trai là Vĩnh Thuyên, sinh năm 1970, từng làm công việc quản lý cho nhiều ca sĩ. Con gái là Như Quỳnh, sinh năm 1974, tuổi Dần – “ẩn tuổi mẹ”.
Giọng ca ngọt ngào và sở trường đào võ
Kiều Hoa sở hữu giọng ca ngọt ngào, khỏe khoắn, có âm vực rộng và mang đặc trưng của chất giọng kim. Trong tiếng hát của chị phảng phất một chút âm hưởng của nghệ sĩ Lệ Thủy, hòa cùng nét duyên trong giọng ca Phượng Liên, nhưng chị vẫn giữ được màu sắc và cá tính riêng biệt. Nhờ đó, Kiều Hoa được xếp vào hàng những giọng ca nổi bật của sân khấu cải lương.
Nghệ sĩ Thanh Hằng là một trong những đàn em từng hát chung đoàn với Kiều Hoa và ít nhiều chịu ảnh hưởng từ cách ca của người đàn chị. Về phần mình, Kiều Hoa cũng rất yêu thích giọng hát của Thanh Hằng.
Sở trường của Kiều Hoa là những vai đào võ có tính cách mạnh mẽ, quyết liệt, khá tương đồng với con người thật của chị ngoài đời. Chị vốn ngay thẳng, bộc trực, có phần nam tính nhiều hơn nữ tính nhưng lại rất dễ hòa đồng. Trong quan hệ với các đồng nghiệp nam, chị luôn tự nhiên, gần gũi và thân tình như những người anh em.
Một đời vun đắp cho đoàn hát
Đoàn Sao Ngàn Phương là sự nghiệp chung của Hoài Nhân và Kiều Hoa. Gần như cả gia đình chị đều là thành viên của đoàn. Sau năm 1975, đoàn lần lượt đổi tên thành Sông Bé 3, rồi Tiếng hát Kiều Hoa, trước khi ngưng hoạt động hoàn toàn vào năm 1994.
Đối với Kiều Hoa, đoàn hát không chỉ là sự nghiệp mà còn là mái ấm của cả gia đình. Có lẽ vì nặng lòng với nghiệp làm bầu gánh nên trong suốt thời kỳ vàng son, chị đã dốc hết tâm sức để vun bồi cho Sao Ngàn Phương, Sông Bé 3 và Tiếng hát Kiều Hoa.
Đã có thời, Kiều Hoa gây dựng được nhà cửa khang trang, xe hơi lộng lẫy, nhận được sự kính trọng của đồng nghiệp và tình cảm yêu mến của khán giả khắp mọi miền đất nước. Thế nhưng, theo quy luật khắc nghiệt của cuộc đời, có lúc thịnh thì cũng có khi suy. Trong những năm sân khấu gặp nhiều khó khăn, chị đã đem toàn bộ tài sản, của cải tích góp được đầu tư vào đoàn hát, cuối cùng rơi vào cảnh trắng tay.
Những năm tháng sau đó, Kiều Hoa phải lặn lội đi hát rong, mở quán nghệ sĩ rồi hùn vốn kinh doanh quán ăn để vật lộn với cuộc sống. Có người từng an ủi chị rằng con gái tuổi Dần thường cao số nên cuộc đời phải chịu nhiều vất vả, long đong.
Kiều Hoa không hề kém tài. Tuy nhiên, do phần lớn thời gian trước năm 1975 chị theo đoàn nhà lưu diễn tại các tỉnh nên giọng ca chưa có nhiều cơ hội xuất hiện trên sóng phát thanh, truyền hình, đặc biệt là trong các chương trình băng đĩa của những hãng thu âm nổi tiếng lúc bấy giờ.
Dấu ấn qua băng đĩa và video cải lương
Sau năm 1975, giọng ca Kiều Hoa mới dần xuất hiện thường xuyên hơn trên sóng phát thanh và trong các chương trình băng đĩa. Chị từng gây tiếng vang với bài ca Lan Trắng của tác giả Thanh Hiền, được hãng Sài Gòn Audio phát hành rộng rãi.
Nhiều nữ nghệ sĩ nổi tiếng từng thể hiện bài ca này, nhưng phần trình bày của Kiều Hoa vẫn được xem là một trong những phiên bản nổi bật nhất. Chị đã lột tả sâu sắc nội tâm nhân vật, đồng thời truyền tải trọn vẹn ý tưởng mà tác giả gửi gắm qua bốn câu vọng cổ.
Khoảng thập niên 1990 là thời kỳ cực thịnh của hãng băng đĩa Vafaco. Đây cũng là giai đoạn Kiều Hoa được mời thu âm nhiều vai chính nhất trong suốt sự nghiệp. Chị đã thể hiện xuất sắc các vai chính trong những vở tuồng như Độc Thủ Đại Hiệp, Lời Thề Trước Miễu, Phấn Hương Đoạt Nhãn cùng hơn 30 vở cải lương khác do Vafaco thực hiện.
Trong những chương trình này, Kiều Hoa có dịp cộng tác cùng nhiều tên tuổi nổi tiếng của sân khấu cải lương như Minh Phụng, Minh Vương, Thanh Tuấn, Hoài Thanh, Châu Thanh, Vũ Linh, Linh Vương, Bảo Quốc, Bảo Chung và Duy Phương. Các đĩa cải lương có sự góp mặt của chị bán rất chạy, để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng khán giả mộ điệu và đến nhiều năm sau vẫn tiếp tục được tái bản dưới định dạng CD.
Kiều Hoa còn là một trong những nghệ sĩ đầu tiên tham gia thu hình cải lương video qua vở San Hậu của soạn giả Quy Sắc. Sự hợp tác giữa chị và ông Lương Hoành đã góp phần mở ra một hướng phát triển mới cho loại hình cải lương video sau này.
Chị cũng là nghệ sĩ tỉnh duy nhất đoạt giải A1 toàn quốc – Huy chương Vàng – vào năm 1983, cùng với những tài danh sân khấu đương thời như Minh Vương và Lệ Thủy.
Sau khi đoàn Tiếng hát Kiều Hoa ngưng hoạt động vào năm 1994, chị về cộng tác với Đoàn Văn công Thành phố, biểu diễn cùng nghệ sĩ Minh Phụng trong nhiều vở tuồng hay. Vai diễn nổi bật nhất của chị trong giai đoạn này là người vợ giả trai trong vở Chiếc Bóng Và Nỗi Oan Tình của hai tác giả Doãn Hoàng Giang và Lê Duy Hạnh.
Một thời gian sau, Kiều Hoa từ giã hẳn sân khấu chuyên nghiệp. Chị cùng các nghệ sĩ Minh Tiến, Chí Hải và một số đồng nghiệp khác tổ chức đi hát những chương trình lẻ. Trong những dịp ấy, mọi người lại gặp một Kiều Hoa rất “bụi”: ca hát hết mình cùng anh em, ăn to nói lớn và mỗi khi vui lại cười ha hả đầy sảng khoái.
Sau đó, chị mở quán nghệ sĩ. Thời gian đầu, công việc kinh doanh khá thuận lợi, nhưng về sau bị thua lỗ và phải nhiều lần thay đổi.
Tài năng nhưng luôn gần gũi, nghĩa tình
Điều đáng quý ở Kiều Hoa là dù trong thời kỳ huy hoàng khi làm chủ một đoàn hát hay lúc thất cơ lỡ vận, chị vẫn giữ được sự chan hòa, giản dị và gần gũi với bạn bè, đồng nghiệp.
Đặc biệt, Kiều Hoa luôn dành nhiều tình cảm cho các thế hệ nghệ sĩ đàn em. Vì vậy, chị được mọi người yêu quý không chỉ bởi tài năng mà còn bởi tính cách chân thành, bộc trực và nghĩa tình của một người đàn chị.
Năm 2007, Kiều Hoa xuất hiện trong một lớp diễn ngắn với vai Như Liên – cô gái giả trai – trong vở Đưa Em Về Quê Mẹ của tác giả Hoàng Ngọc Ẩn. Chương trình được thực hiện nhằm giúp nghệ sĩ Vũ Minh Vương có kinh phí trị bệnh.
Dù chỉ xuất hiện trong một lớp diễn ngắn, Kiều Hoa vẫn cho thấy phong độ của một nghệ sĩ giàu kinh nghiệm. Tài ca diễn của chị khiến đồng nghiệp và khán giả không khỏi bất ngờ, xúc động. Cũng trong năm 2007, chị hoàn thành album mới nhất của mình và đang chuẩn bị cho một chuyến lưu diễn ở nước ngoài.
Sự ra đi để lại nhiều thương tiếc
Nghệ sĩ Kiều Hoa bất ngờ qua đời vào ngày 31 tháng 1 năm 2008, tức ngày 24 tháng Chạp năm Đinh Hợi, khi chỉ còn đúng một tuần nữa là đến Tết Mậu Tý. Chị ra đi vì căn bệnh ung thư, để lại niềm tiếc thương vô hạn trong lòng gia đình, đồng nghiệp và khán giả.
Không ai nghĩ rằng Kiều Hoa lại vĩnh viễn rời xa cõi đời nhanh đến thế. Sinh ký, tử quy là lẽ tự nhiên của đời người, nhưng sự ra đi đột ngột của chị vẫn để lại một khoảng trống lớn đối với những người từng yêu quý giọng ca và con người Kiều Hoa.
Bài viết này xin được góp thêm những thông tin về cuộc đời và sự nghiệp của nghệ sĩ Kiều Hoa, như một nén hương tưởng nhớ người nghệ sĩ tài hoa. Xin trân trọng gửi đến những khán giả vẫn luôn dành tình cảm cho chị – một giọng ca vàng của sân khấu cải lương đã vĩnh viễn lặng im trong giấc ngủ ngàn thu.
Cả cuộc đời nghệ sĩ Kiều Hoa tựa như một cánh chim giữa biển khơi, luôn can trường đương đầu với sóng gió. Chị đã hiến trọn đời mình cho sự nghiệp ca hát, đồng thời làm tròn trách nhiệm của một người con, người chị và người mẹ trong gia đình.
Dù đã rời xa cõi tạm, tiếng hát, tài năng và tấm lòng của nghệ sĩ Kiều Hoa vẫn còn sống mãi trong ký ức của đồng nghiệp và những thế hệ khán giả yêu mến sân khấu cải lương.
Tác giả: Thế Giới Cải Lương
Nguồn tham khảo: Tổng hợp.
