Nghệ sĩ Tô Châu – Từ người công nhân đến ánh đèn sân khấu cải lương
Tên thật: Tô Văn Châu
Năm sinh: 1965
Quê quán: Quận 4, Sài Gòn
Sức cuốn hút kỳ diệu của nghệ thuật cải lương
Thưa quý thính giả,
Nghệ thuật sân khấu cải lương có một sức cuốn hút thật kỳ diệu. Có người đang là công chức, giữ một vị trí ổn định trong xã hội; có người là thương gia thành đạt; cũng có người là công nhân lành nghề với mức thu nhập đáng mơ ước. Thế nhưng, sau khi xem một vở cải lương, nghe một câu vọng cổ trên đài phát thanh hoặc thưởng thức những vở tuồng qua băng video, họ bỗng đem lòng say mê rồi quyết định từ bỏ công việc và vị trí đang có để theo đuổi nghề hát.
Dù phải bắt đầu học một nghề hoàn toàn mới và đối diện với muôn vàn gian khổ, họ vẫn sẵn lòng chấp nhận để thỏa mãn niềm đam mê dành cho nghệ thuật.
Trong lịch sử sân khấu cải lương miền Nam, từng có những nhà tư sản, địa chủ như André Thận, Pierre Châu Văn Tú, Trần Đắc Nghĩa, Georges Cường, Châu Văn Sáu… sẵn sàng bỏ ra cả sản nghiệp để theo đuổi nghiệp cải lương.
Cũng có những nhà giáo như Trương Gia Kỳ Sanh, Năm Nở, Tấn Tài, Quy Sắc, Thế Châu… rời trường lớp để đến với nghề hát. Những trí thức như các giáo sư Trịnh Thiên Tư, Châu Hồng Đào, Phạm Công Bình, Nguyễn Thành Châu… đã trở thành những soạn giả tài danh.
Nhà thầu xây dựng Tuấn Thanh cùng các chuyên viên kỹ thuật như Nguyễn Phương, Thiếu Linh cũng từng rời bỏ nghề chuyên môn để bước theo nghiệp cải lương, tất cả chỉ vì niềm say mê mãnh liệt đối với ánh đèn sân khấu.
Nghệ sĩ Tô Châu cũng là một trường hợp như thế. Từ một công nhân lành nghề của hãng chế biến trái cây Tân Thuận, có mức lương khá cao, ông đã quyết định từ bỏ công việc ổn định để theo đuổi nghề hát cải lương – một lĩnh vực mà bản thân phải học lại từ những bước khởi đầu.
Ước vọng trở thành nghệ sĩ
Nghệ sĩ Tô Châu tên thật là Tô Văn Châu, sinh năm 1965 tại quận 4, Sài Gòn. Thân phụ của ông là ông Tô Nhựt, sinh năm 1918; thân mẫu là bà Nguyễn Thị Ngọ, sinh năm 1927. Cả hai đều là công nhân Cảng Sài Gòn.
Tô Châu theo học văn hóa tại Trường Chi Lăng, nằm trong hẻm Hãng Phân, khu vực Bến Vân Đồn, quận 4. Năm 1980, sau khi học xong lớp 9, ông nghỉ học văn hóa, chuyển sang học nghề rồi trở thành công nhân của hãng chế biến trái cây Tân Thuận với mức lương khá cao.
Trong những giờ nghỉ trưa, Tô Châu thường nghe băng và theo dõi các chương trình cổ nhạc trên đài phát thanh. Ông đặc biệt say mê giọng ca Thanh Tuấn qua những bài vọng cổ như Dòng Sông Quê Em, Chuyến Xe Tây Ninh.
Tô Châu học thuộc lòng những bài ca ấy, cố gắng bắt chước cách thể hiện của nghệ sĩ Thanh Tuấn và luôn ấp ủ ước vọng một ngày nào đó cũng có thể trở thành nghệ sĩ như thần tượng của mình.
Vì mong muốn được bước lên sân khấu, Tô Châu đã hai lần dự thi vào Trường Nghệ thuật Sân khấu 2, nhưng cả hai lần đều không trúng tuyển. Không nản lòng, ông tiếp tục tự luyện giọng, học theo cách ca và những lối luyến láy của nghệ sĩ Thanh Tuấn, sau đó dự tuyển vào Đoàn Thanh Nga.
Lần này, Tô Châu vẫn không được lựa chọn. Mặc dù có chất giọng tốt, ông lại ca chưa đúng bài bản. Nghệ sĩ Trọng Thanh khuyên ông nên theo học tại các lớp cổ nhạc, rèn luyện cách ca cho đúng niêm luật, bài bản rồi mới trở lại dự thi.
Nghe theo lời khuyên ấy, Tô Châu tìm đến học cổ nhạc với thầy Út Trong. Sau một thời gian rèn luyện, ông thi đậu và được theo học khóa đào tạo diễn viên thứ hai của Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang.
Trong ba năm, Tô Châu được rèn luyện dưới sự hướng dẫn của các nghệ sĩ, giảng viên Phùng Há, Kim Cúc, Hoàng Ba, Ngô Thị Hồng, Út Trong, Tấn Đạt và Mai Thanh Dung.
Ông hoàn thành kỳ thi tốt nghiệp qua vở Sống Trong Tình Thương và đạt kết quả hạng ưu. Khóa học khi ấy có 45 học viên, nhưng chỉ 22 người thi đậu tốt nghiệp. Tại thời điểm bài viết này được thực hiện, chỉ còn 10 người tiếp tục gắn bó với nghề hát, trong đó có nghệ sĩ Tô Châu.
Những bước đầu trên con đường sân khấu
Năm 1987, Tô Châu gia nhập Đoàn Trần Hữu Trang 3, biểu diễn cùng nhiều diễn viên từng học chung khóa như Kim Tử Long, Quang Châu, Đức Long, Thoại Mỹ, Thùy Trang, Hồng Hoa, Hải Phương, Ngọc Sơn, Mỹ Lệ, Hồng Đào, Lan Anh, Băng Tâm, Hữu Đức, Nhật Thanh…
Tại đây, ông tham gia các vở Y Ban Và Nàng Tiên, Người Đẹp Bến Tiền Châu, Nửa Đời Hương Phấn và Giã Từ Tội Ác.
Năm 1989, Tô Châu chuyển về Đoàn Trần Hữu Trang 2, biểu diễn cùng các nghệ sĩ Vũ Linh, Thanh Thanh Tâm, Thanh Hằng, Minh Châu, Nguyệt Hồng, Khánh Tuấn, Linh Trung, Lê Thiện, Hải Minh, Duy Phước…
Sau đó, ông tiếp tục cộng tác với Câu lạc bộ Cải lương Năm Châu, tham gia hai vở Men Rượu Hương Tình và Rừng Khóc.
Dấu ấn tại Đoàn Thanh Nga
Năm 1990, nghệ sĩ Tô Châu được Đoàn Thanh Nga mời về cộng tác. Thành phần diễn viên của đoàn lúc bấy giờ gồm Vương Cảnh, Vương Linh, Cẩm Tiên, Đức Tài, Linh Vương, Lê Giang, Diệu Huê, Hoài Trúc Phương, Ngọc Hà, Bảo Ngọc, Chí Thanh, Lê Minh, Hề Quẹo…
Tô Châu tham gia các vở Điểm Hẹn Tình Yêu, Dòng Sông Dĩ Vãng và Duyên Chị Tình Em.
Cũng trong năm 1990, tại Hội diễn Sân khấu cải lương toàn quốc tổ chức ở Cần Thơ, nghệ sĩ Tô Châu đoạt Huy chương Vàng với vai Mạc Đĩnh Chi trong vở Dòng Sông Dĩ Vãng. Đây là một dấu mốc quan trọng, ghi nhận tài năng và những nỗ lực bền bỉ của ông sau nhiều năm học nghề.
Năm 1991, Đoàn Thanh Nga lưu diễn tại miền Trung nhưng phải rã gánh ở điểm diễn Cam Đức, Cam Ranh. Khi đoàn được thành lập trở lại, nghệ sĩ Tô Châu được đề bạt giữ chức Phó đoàn, phụ trách nghệ thuật.
Thành phần mới của Đoàn Thanh Nga khi ấy gồm các nghệ sĩ Tô Châu, Linh Phụng, Giang Cảnh, Thanh Hậu, Chí Tâm, Diễm Thu, Hồng Anh, Linh Thúy, Linh Hương, Lý Thanh, Ngọc Hà và Quế Phương.
Đây là một lực lượng diễn viên trẻ, có ngoại hình đẹp và giọng ca tốt nên đoàn liên tục thu hút khán giả trong suốt một thời gian dài. Tuy nhiên, do trưởng đoàn thường xuyên vắng mặt và đoàn không có thêm vở diễn mới, sức hấp dẫn đối với công chúng dần suy giảm đáng kể.
Đến năm 1993, nghệ sĩ Tô Châu rời Đoàn Thanh Nga tại điểm diễn Sông Bé.
Mười năm bền bỉ theo đuổi nghề hát
Từ khi bắt đầu học nghề năm 1984 đến năm 1994, Tô Châu đã có tròn mười năm rèn luyện và biểu diễn trên nhiều sân khấu. Từ một diễn viên đảm nhận những vai bình thường, ông từng bước vươn lên vị trí diễn viên chính, rồi trở thành Phó đoàn phụ trách nghệ thuật.
Đó là một bước tiến vượt bậc. Nếu không có niềm đam mê và sự kiên trì đặc biệt, Tô Châu khó có thể đạt được những thành quả nghệ thuật như vậy.
Sau khi rời Đoàn Thanh Nga tại điểm diễn Sông Bé, Tô Châu được Đoàn Hải Đăng – Vũng Tàu mời về cộng tác. Tại đây, ông biểu diễn cùng các nghệ sĩ Vương Cảnh Phụng, Chiêu Tuấn, Linh Trúc, Hề Hiếu Thanh, Quang Minh, Diệp Lâm, Hạnh Dung, Kiều Oanh, Lý Thanh, Ngọc Dung, Thanh Kim Cúc…
Ông tham gia các vở Sơn Nữ Phà Ca, Nước Mắt Chàng Gù, Bóng Ma Trong Nghĩa Địa, Sông Dài, Sóng Gió Cuộc Đời…
Sau đó, Tô Châu được Đoàn Trần Hữu Trang 2 mời trở lại cộng tác. Ông đứng chung sân khấu với các nghệ sĩ Khánh Linh, Thanh Ngân, Ngân Huệ, Tuấn An, Thùy Trang, Hương Chung Thủy, Dạ Lan, Châu Phụng, Hề Thanh Đông và Tấn Đáng.
Trong thời gian này, Tô Châu đảm nhận vai Hoàng Kiếm Phi trong vở Để Lại Tình Sầu và vai Thái trong vở Của Trời Cho.
Thử sức với tân nhạc và cải lương tuồng cổ
Năm 1994, tình hình sân khấu cải lương bắt đầu sa sút. Một số rạp hát được cho các cơ sở kinh doanh khác thuê để tổ chức trình diễn thời trang, đại nhạc hội hoặc hoạt động vũ trường.
Trước hoàn cảnh đó, Tô Châu muốn thử sức với tân nhạc. Ông tham gia ca tân nhạc trong chương trình tổng hợp của nghệ sĩ Duy Phương và lưu diễn tại nhiều tỉnh miền Trung cùng khu vực Hậu Giang.
Gần cuối năm, Tô Châu trở lại với cải lương, gia nhập Đoàn Sông Bé – Bầu Quới. Tại đây, ông biểu diễn cùng các nghệ sĩ Kim Tử Long, Ngọc Huyền, Thoại Mỹ, Trọng Nghĩa, Ngọc Đáng, Trinh Trinh, Trường Sơn, Thanh Loan, Chí Bảo, Hoài Đức và Hề Tuấn Hải.
Trong giai đoạn này, Tô Châu được hai nghệ sĩ Trường Sơn và Ngọc Đáng truyền dạy thêm về nghệ thuật biểu diễn cải lương tuồng cổ.
Ông đã thể hiện thành công nhiều vở tuồng cổ như Nhứt Gia Sanh Tam Kiệt, Bao Công Xử Án Trần Thế Mỹ, Song Kiếm Uyên Ương, Thái Bình Công Chúa…
Tiếp tục khẳng định năng lực qua các hội diễn
Năm 1995, sau khi Đoàn Sông Bé giải thể, Đoàn Hương Mùa Thu mời Tô Châu về cộng tác trong vở diễn tham dự Hội diễn Sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc.
Tại hội diễn, ông đoạt Huy chương Bạc với vai diễn trong vở Dưới Đáy Dòng Sông, biểu diễn cùng các nghệ sĩ Ngọc Hương, Phượng Nhung, Thanh Ngân, Hoàng Tuấn và Bảo Giang.
Cuối năm 1995, Tô Châu chuyển về cộng tác với Đoàn Dạ Lý Hương Tuổi Trẻ.
Năm 1996, ông gia nhập Đoàn Cải lương Sài Gòn 1 do nhóm nghệ sĩ của Thanh Điền tổ chức. Tô Châu biểu diễn cùng các nghệ sĩ Hoài Thanh, Đỗ Quyên, Kim Chi, Thiên Nga, Trường Xuân, Thanh Điền, Thanh Ngân, Trần Kim Lợi và Kiều Oanh.
Đoàn biểu diễn trên sân khấu nhỏ thuộc Liên hiệp Công đoàn Thành phố.
Hoạt động của nghệ sĩ bị hạn chế vì thiếu sàn diễn
Thưa quý thính giả,
Qua quá trình nghệ sĩ Tô Châu phải liên tục thay đổi sân khấu, có thể thấy hoạt động nghề nghiệp của người nghệ sĩ lúc bấy giờ gặp rất nhiều hạn chế vì thiếu sàn diễn.
Nhiều rạp cải lương được chính quyền cho các đơn vị kinh doanh khác thuê để tổ chức những hoạt động có doanh thu cao hơn. Vì vậy, các gánh hát lần lượt tan rã. Nghệ sĩ buộc phải tập hợp thành từng nhóm nhỏ để biểu diễn tại các tụ điểm ca nhạc, sân khấu tấu hài, sân khấu của Liên hiệp Công đoàn, hoặc tham gia các chương trình truyền hình và thu băng video để tiếp tục hành nghề, đồng thời trang trải cuộc sống.
Không ít nghệ sĩ phải đi ca tân cổ tại những quán ca nhạc. Theo nghệ sĩ Tô Châu, những người tham gia biểu diễn tại các tụ điểm này có Thanh Tú – Trang Bích Liễu, Hoài Thanh – Đỗ Quyên, Minh Trung – Kiều Minh Trang, Phương Hùng – Bảo Ly, Tô Châu, Lệ Trinh, Thiên Nga, Ngọc Cẩm Thúy, Tố Lan, Phượng Thi, Diệu Hiền, Diệu Thanh, Phương Loan, Thùy Linh, Yến Nhung, Minh Cảnh, Thanh Tuấn, Tấn Tài… cùng rất nhiều nghệ sĩ khác không thể kể hết.
Tô Châu cho biết các nghệ sĩ phải đi hát tại những tụ điểm như vậy là việc bất đắc dĩ để mưu sinh. Nghệ sĩ cải lương không có rạp để biểu diễn cũng là một trong những nguyên nhân khiến khán giả dần xa rời bộ môn nghệ thuật này.
Mỗi hình thức vui chơi, giải trí đều được hình thành và duy trì từ thói quen. Khi khán giả không còn giữ thói quen đến rạp xem cải lương, việc sân khấu dần mất đi công chúng là điều có thể hiểu được.
Tác giả: Thế Giới Cải Lương
Nguồn tham khảo: www.rfa.org – Soạn giả Nguyễn Phương
