Nghệ sĩ Tô Kiều Lan – Từ đào độc lẳng đến nữ danh hài tài hoa
Tên thật: Đoàn Thị Kim Lang
Năm sinh: 1943
Quê quán: Gò Đen, quận Bình Chánh, Sài Gòn
Năm mất: 2003
Một gương mặt đặc biệt của sân khấu cải lương
Qua hơn 80 năm hình thành và phát triển, sân khấu cải lương đã sản sinh nhiều thế hệ diễn viên hài nổi danh. Đến nay, khán giả vẫn còn nhắc nhớ những tên tuổi như Ba Du, Tư Xe, Năm Định, Tám Củi, Hề Lập, Ba Vân, Tám Lắm, Hề Tỵ, Hề Bảy Xê, Hoàng Mai, Hề Giác, Tư Rọm, Kim Quang, Hề Lòng, Hề Văn Núi, Châu Hí, Văn Chung, Văn Hường, Hề Minh, Thanh Việt, Khả Năng, Hề Sa, Hề Vui Tươi, Hề Vũ Đức, Giang Châu, Việt Anh, Lê Vũ Cầu…
Bên cạnh đó còn có nhiều nữ danh hài được đông đảo công chúng yêu thích như Bé Bự, Bé Hoàng Vân, Hồng Nga, Ngọc Giàu, Kim Ngọc, Tô Kiều Lan, Kiều Mai Lý, Mai Lan, Mỹ Chi, Hồng Vân, Thu Tuyết, Thúy Nga, Kiều Oanh, Mai Thanh Dung…
Mỗi danh hài đều có một lối diễn riêng và khả năng ứng biến thiên phú. Phần lớn các nữ danh hài vốn là những diễn viên chính, từng chuyên đảm nhận các dạng vai đào mùi, đào lẳng hoặc đào độc. Về sau, do nhu cầu của sân khấu, họ mới chuyển sang diễn hài.
Trong chương trình cổ nhạc hôm nay, Nguyễn Phương xin giới thiệu nữ nghệ sĩ tài danh Tô Kiều Lan. Bà từng nổi tiếng với những vai đào độc, đào độc lẳng. Đến năm 50 tuổi, bà mới chuyển sang diễn hài và tiếp tục gặt hái thành công rực rỡ.
Xuất thân trong một gia đình thuần nông
Nữ nghệ sĩ Tô Kiều Lan tên thật là Đoàn Thị Kim Lang, sinh năm 1943 tại Gò Đen, quận Bình Chánh, Sài Gòn. Song thân của bà là ông Lê Văn Hỷ và bà Đoàn Thị Tư, đều sinh sống bằng nghề nông và đã qua đời.
Tô Kiều Lan là người con út trong một gia đình có 12 anh chị em. Các anh chị của bà đều lựa chọn những công việc khác; chỉ riêng bà theo đuổi nghề hát cải lương.
Đến với sân khấu từ một tai nạn
Gia đình Tô Kiều Lan từng sinh sống trên đường Hậu Giang, quận 6. Thuở nhỏ, bà theo học tại Trường Tiểu học Cây Gõ. Vì say mê cổ nhạc, bà thường theo các nhóm đờn ca tài tử để học ca và tham gia biểu diễn tại những đám tiệc.
Thời điểm ấy, ông Lê Văn Quý thành lập một đoàn xiếc tạp kỹ, chuyên biểu diễn xiếc và ảo thuật trước khi đoàn hát trình diễn tuồng cải lương.
Trong một đêm diễn, nữ diễn viên đảm nhận vị trí đứng làm mục tiêu cho tiết mục phóng dao bất ngờ bị bệnh. Ông Lê Văn Quý đã nhận Tô Kiều Lan vào ban xiếc để thay thế người diễn viên này.
Khi đó, Ban xiếc Lê Văn Quý đang phụ diễn trên sân khấu của Đoàn Minh Hùng – Hoàng Sương. Sau khi gia nhập đoàn, những lúc rảnh rỗi, Tô Kiều Lan thường ca vọng cổ giao lưu cùng các diễn viên. Giọng ca ngọt ngào và làn hơi khỏe khoắn của bà nhận được nhiều lời khen ngợi từ các nghệ sĩ trong đoàn, đặc biệt là soạn giả Tứ Lang.
Một tai nạn bất ngờ sau đó đã trở thành bước ngoặt đưa Tô Kiều Lan đến với sân khấu cải lương. Trong tiết mục phóng dao, một mũi dao đã ghim vào đùi bà, khiến phần biểu diễn xiếc phải lập tức dừng lại.
Ngày hôm sau, soạn giả Tứ Lang khuyên Tô Kiều Lan nên theo đoàn cải lương vì con đường này có tương lai hơn việc tiếp tục đứng làm “tấm bia” cho người khác phóng dao.
Nghe theo lời khuyên ấy, bà chính thức gia nhập Đoàn Minh Hùng – Hoàng Sương. Soạn giả Tứ Lang cùng nhạc sĩ Tư Sơn trực tiếp hướng dẫn bà ca hát và đặt cho bà nghệ danh Kiều Lan.
Thành công ngay từ vai diễn đầu tiên
Đó là năm 1960. Đoàn Minh Hùng – Hoàng Sương khi ấy quy tụ các nghệ sĩ Hoàng Sương, Thu Vân, Như Ngọc, Kim Xuyến – phu nhân của nghệ sĩ Thành Được – cùng Tấn Phước và Hề Nam Thanh.
Kiều Lan được đào tạo để đảm nhận vai đào nhì lẳng trong vở Tiếng Hát Người Thôn Nữ của soạn giả Tứ Lang. Nhờ sự chỉ dạy tận tâm của hai người thầy Tứ Lang và Tư Sơn, bà đã thành công ngay trong vai diễn đầu tiên trên sân khấu cải lương.
Sau đó, Kiều Lan tiếp tục tạo dấu ấn qua vai Nữ Chúa Mường trong vở Trăng Lạnh Xứ Mường, vai Quận Chúa trong Ngọn Lửa Thành Tây và vai Liên trong Dưới Giàn Hoa Thiên Lý.
Năm 1962, sau hai năm đảm nhận các vai đào lẳng trên sân khấu Minh Hùng – Hoàng Sương, Kiều Lan nhận được nhiều lời khen ngợi từ giới ký giả kịch trường và sự tán thưởng nhiệt liệt của khán giả.
Trước sức hút ấy, Đoàn Út Bạch Lan – Thành Được đã mời bà về cộng tác với mức lương cao cùng khoản tiền ký hợp đồng, hay còn gọi là tiền contrat, rất hậu hĩnh.
Đoàn hát lúc bấy giờ có nhiều nghệ sĩ nổi tiếng như Út Bạch Lan, Thành Được, Nam Hùng, Thanh Thanh Hoa, Mỹ Châu, Ba Vân, Bé Hoàng Vân, Tấn Đạt…
Dưới bàn tay dàn dựng của “quái kiệt” Ba Vân, Kiều Lan tỏa sáng rực rỡ trong vai Tuyên Từ Hoàng Thái Hậu của vở Khi Rừng Mới Sang Thu. Khi nữ nghệ sĩ Bích Sơn rời đoàn, Kiều Lan được giao thay thế để đảm nhận vai Công Chúa trong vở Khi Hoa Anh Đào Nở.
Qua những vai diễn này, bà từng bước khẳng định vị trí vững vàng trên một sân khấu đại ban.
Mang nghệ danh Tô Kiều Lan
Năm 1964, ông bầu Ba Bản mời Kiều Lan về cộng tác với Đoàn Thủ Đô và đổi nghệ danh của bà thành Tô Kiều Lan.
Đoàn Thủ Đô khi ấy quy tụ các nghệ sĩ Tấn Tài, Như Ngọc, Trương Ánh Loan, Dũng Thanh Lâm, Hề Bảy Xê, Hoài Trúc Phương, Văn Lâu, Minh Quang và Kim Hồng.
Trên sân khấu Thủ Đô, Tô Kiều Lan đảm nhận vai đào lẳng trong vở Mây Bốn Phương Trời. Sau đó, bà nổi danh với vai Thiên Y A Na trong Người Đẹp Trong Thuyền Trầm và vai Nữ Tướng trong Thần Nữ Dâng Ngũ Linh Kỳ.
Sau khi Tô Kiều Lan rời Đoàn Thủ Đô, nữ nghệ sĩ Kim Hồng được giao thay bà đảm nhận hai vai diễn này. Ông bầu Ba Bản cũng đổi nghệ danh của Kim Hồng thành Tô Kim Hồng.
Tỏa sáng qua nhiều dạng vai
Năm 1965, Đoàn Thanh Hương – Hùng Minh mời Tô Kiều Lan về cộng tác. Bên cạnh cặp đào kép chủ bầu Thanh Hương – Hùng Minh, đoàn còn có các nghệ sĩ Hữu Huệ – chuyên đóng kép độc – Trọng Sĩ, Thành Dô và phu nhân là Phương Liên, Tám Lắm, Hề Vui Tươi…
Tại đây, Tô Kiều Lan tiếp tục khẳng định tài năng qua hàng loạt vai diễn như Tần Mỵ Nương trong Lệnh Xé Xác, Ngu Cơ trong Hạng Võ – Ngu Cơ, Phu Nhơn trong Anh Thợ Hồ Đất Nhật, Bạch Hoa trong Hắc Bạch Quang Kiếm và Cô Gái Rừng trong Ba Trăm Đêm Chia Ly…
“Ngòi nổ” làm nóng sân khấu
Trong dịp Tết năm 1966, Đoàn Thanh Hương – Hùng Minh và Đoàn Kim Chung cùng biểu diễn tại Vũng Tàu. Trong khi các suất hát của Thanh Hương – Hùng Minh luôn chật kín khán giả, Đoàn Kim Chung lại phải hoàn vé và tạm nghỉ diễn.
Trước tình hình ấy, bầu Long của Đoàn Kim Chung đã trực tiếp đến xem Thanh Hương – Hùng Minh biểu diễn để tìm hiểu nguyên nhân khiến đoàn hát này thu hút khán giả đến vậy.
Sau khi xem xong, bầu Long lập tức cử người liên hệ, mời Tô Kiều Lan ký một bản giao kèo có giá trị rất cao để về cộng tác với Công ty Kim Chung.
Theo nhận xét của bầu Long, một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sức hút của Đoàn Thanh Hương – Hùng Minh chính là cô đào độc lẳng Tô Kiều Lan. Lối diễn “nóng sân khấu” của bà đã tạo nên không khí sôi động, giúp các đào kép mùi có điều kiện ca diễn thành công hơn.
Tô Kiều Lan giống như một “ngòi nổ” trên sân khấu. Mỗi khi bà xuất hiện, vở diễn trở nên sinh động, vui tươi và luôn có những tiếng cười thoải mái. Chính điều đó đã góp phần giúp Đoàn Thanh Hương – Hùng Minh thu hút đông đảo khán giả.
Giai đoạn rực rỡ tại Công ty Kim Chung
Năm 1967, Tô Kiều Lan ký một bản giao kèo có giá trị cao để về cộng tác với Công ty Kim Chung.
Trên sân khấu của các đoàn Kim Chung, bà có cơ hội diễn chung với nhiều nghệ sĩ tên tuổi như Diệu Hiền, Minh Cảnh, Út Hậu, Minh Phụng, Thanh Tuấn, Lệ Thủy, Mỹ Châu, Minh Vương, Hoàng Hạc, Trường Xuân, Tài Bửu Bửu, Phương Bình, Quốc Trầm, Phương Dung và Hề Phúc Lai…
Tô Kiều Lan đã thể hiện đa dạng các dạng vai, từ đào độc, đào lẳng, đào lẳng độc đến đào võ, trong những vở tuồng như Thần Thủ Phi Tiêu, Kiệu Hoa Lạc Lối Về, Thuyền Ra Cửa Biển, Thằng Điên Và Nàng Công Chúa, Kiếm Sĩ Người Dơi, Cho Trọn Cuộc Tình, Nữ Hiệp Ăn Mày…
Từ năm 1967 đến năm 1975, Tô Kiều Lan gắn bó với Công ty Kim Chung. Đây cũng là một trong những giai đoạn quan trọng nhất trong sự nghiệp sân khấu của bà.
Phong cách diễn đào độc sang trọng, có chiều sâu
Khi đảm nhận những vai đào lẳng độc, Tô Kiều Lan không lựa chọn lối diễn nặng về hình thức hoặc những biểu hiện cường điệu như nghiến răng, hò hét, trợn mắt hay thể hiện sự võ phu, thô bạo khi đánh đập, hành hạ những người nghèo khổ dưới quyền mình.
Thay vào đó, bà xây dựng nhân vật bằng phong cách biểu diễn sang trọng, tiết chế và bám sát tính cách của từng vai diễn.
Nhờ vậy, khán giả không chỉ bị cuốn vào câu chuyện của vở tuồng mà còn có thể đồng cảm với số phận của những nhân vật bi thương, đồng thời thật sự căm ghét cái ác. Khả năng diễn xuất có chiều sâu ấy đã giúp Tô Kiều Lan tạo dựng được nét riêng, không bị hòa lẫn với những nghệ sĩ cùng chuyên trị dạng vai đào độc.
Tiếp tục hoạt động sau năm 1975
Từ sau năm 1975 đến năm 1990, Tô Kiều Lan lần lượt gia nhập Đoàn Cải lương Sài Gòn 1, Đoàn Sài Gòn 2 và một đoàn hát lớn của thành phố.
Trong giai đoạn này, bà biểu diễn cùng nhiều nghệ sĩ nổi tiếng như Thanh Tuấn, Thanh Điền, Thanh Kim Huệ, Văn Chung, Hồng Nga, Diệp Lang, Tư Rọm, Lệ Thủy, Hoàng Linh, Ngọc Bích, Mỹ Châu, Tài Lương, Giang Châu, Tài Bửu Bửu, Ngân Giang, Tuấn An, Tuấn Kiệt – tức nghệ sĩ Châu Thanh – và Linh Vương…
Tô Kiều Lan vẫn chuyên đảm nhận các vai đào lẳng độc trong những vở diễn của đoàn. Bà tiếp tục nhận được sự tán thưởng của khán giả qua các vở Lỡ Bước Sang Ngang, Khi Bình Minh Trở Lại, Dốc Sương Mù, Tiếng Sáo Đêm Trăng, Tiếng Hát Đoạn Tình…
Thành công khi chuyển sang diễn hài
Đến năm 1992, Tô Kiều Lan bắt đầu chuyển sang đảm nhận các vai đào lẳng hài. Sau đó, bà cùng nghệ sĩ Phi Thoàn gia nhập các ban tấu hài trên sân khấu kịch.
Dù bước sang một lĩnh vực mới khi đã ở tuổi 50, Tô Kiều Lan vẫn nhanh chóng gặt hái thành công. Khả năng ứng biến linh hoạt, cách nhả thoại duyên dáng cùng kinh nghiệm sân khấu dày dạn giúp bà trở thành một nữ danh hài được đông đảo khán giả yêu mến.
Từ sân khấu cải lương đến lĩnh vực hài kịch, Tô Kiều Lan đều tạo được dấu ấn riêng. Bà liên tục được các hãng video mời tham gia thu hình nhiều vở cải lương và kịch bản hài.
Gia đình có nhiều người theo nghề sân khấu
Trong đời sống gia đình, Tô Kiều Lan kết duyên cùng họa sĩ Ngọc Tài, tên thật là Trương Văn Kinh. Ông từng cộng tác với nhiều họa sĩ lừng danh của sân khấu cải lương như Thiếu Linh, Nguyễn Quyền và Phan Phan.
Vợ chồng bà có bảy người con. Trong đó, một người con gái và ba người con trai hoạt động ngoài lĩnh vực sân khấu, gồm Trương Thị Kim Thu, Trương Phú Quốc, Trương Kim Ngọc và Trương Ngọc Tâm.
Ba người con còn lại tiếp nối con đường nghệ thuật của gia đình, gồm:
- Trương Kim Nguyên, nhạc sĩ đàn guitar;
- Trương Thị Bích Thủy, tức nữ nghệ sĩ Bích Thủy;
- Trương Thị Bích Vân, diễn viên cải lương từng đoạt Huy chương Bạc tại Hội diễn Sân khấu cải lương toàn quốc năm 1990.
Vĩnh biệt một nghệ sĩ tài danh
Nữ nghệ sĩ Tô Kiều Lan qua đời ngày 5 tháng 5 năm 2003, nhằm ngày mùng 5 tháng 4 năm Quý Mùi. Bà được an táng tại Nghĩa trang Nghệ sĩ Gò Vấp vào ngày 9 tháng 5 năm 2003.
Từ một cô gái tình cờ đến với nghề sau tai nạn trong tiết mục phóng dao, Tô Kiều Lan đã trở thành một nghệ sĩ tài danh của sân khấu cải lương. Bà thành công qua nhiều dạng vai, từ đào lẳng, đào độc, đào võ đến đào hài, rồi tiếp tục chinh phục khán giả trên sân khấu tấu hài.
Với phong cách biểu diễn sang trọng, khả năng hóa thân đa dạng và cái duyên sân khấu đặc biệt, nghệ sĩ Tô Kiều Lan đã để lại dấu ấn khó phai trong lòng nhiều thế hệ khán giả yêu mến nghệ thuật cải lương.
Tác giả: Thế Giới Cải Lương
Nguồn tham khảo: www.rfa.org – Soạn giả Nguyễn Phương
